Wat is Byzantijns?

De katholieke kerk

Van oudsher heeft de christelijke kerk zich ontwikkeld als een gemeenschap van tal van plaatselijke kerken. Ze voelden zich met elkaar verbonden doordat ze alle de sacramenten vierden, zoals de eucharistie, de doop en de huwelijkssluiting. De manier van vieren kon echter onderling flink verschillen. Net als de gebruiken en tradities binnen de kerk, en de juridische opbouw van de gemeenschap.

Globaal kunnen we de katholieke kerk verdelen in:

  • de rooms-katholieke kerken, die zich scharen onder de paus, de bisschop van Rome
  • de Orthodoxe kerken, die zich onder patriarchen scharen
  • overige katholieke kerken, zoals de Oud-katholieke kerken

Diverse ritussen

Daarnaast bestaan er veel verschillende manieren om de vieringen te houden: de ritus. In Nederland is de Latijnse ritus het meest bekend. Maar er is ook bijvoorbeeld de Byzantijnse ritus en de Tridentijnse ritus. Een ritus is niet voorbehouden aan een bepaald type kerk. Zo kunnen rooms-katholieke kerkgemeenschappen de Byzantijnse ritus vieren, en Orthodoxe gemeenschappen de Latijnse ritus

Ontstaan Byzantijnse ritus

In de 4e eeuw werd het grote Romeinse Rijk opgedeeld in een westelijk en een oostelijk deel, elk met een eigen keizer. Dat was het begin van een grote verwijdering binnen de katholieke kerk: tussen het westelijk deel, rond Rome, waar Latijn de voertaal was, en het oostelijk deel, Byzantium, waar men Grieks sprak.

De Byzantijnse ritus is een synthese van verschillende liturgische tradities. Het bevat elementen vanuit de plaatselijke christelijke kerken, vooral van het Heilige Land en Syrië, en vanuit kloosters. Die kwamen allemaal samen in de eredienst van de Aya Sofia, de belangrijkste kerk van Constantinopel. Constantinopel, het huidige Istanbul, was de hoofdstad van het Byzantijns keizerrijk.

Veel elementen uit het hofceremonieel van de keizerlijke residentie werden opgenomen in de liturgie. Dat gaf het de statige en plechtige vorm mee.

Tegelijkertijd was de liturgie ook een protest tegen de macht en de overheersing van een aardse keizer. Aan het begin van de liturgie zingen we “Gezegend het koninkrijk van de Vader en de Zoon en van de Heilige Geest…”. Met andere woorden: het koningschap van God is van een grotere orde van dat van de wereldlijke macht.

Daarbij, de titel van de keizer luidde ‘autokrator’: ‘hij die zelf regeert’. Maar boven in de koepel van de Byzantijnse kerken hangt de icoon van Christus als ‘Pantokrator’: ‘Hij die alles regeert’ – dus ook de keizer!

Naast de keizerlijke grandeur hebben de verstilde meditatieve elementen uit de kloosters een minstens zo belangrijke plek gekregen in de liturgie.

Verspreiding

De Byzantijnse liturgie had een grote aantrekkingskracht. De oude Orthodoxe kerken van het Midden-Oosten (Egypte, Syrië, Palestina) hadden aanvankelijk hun eigen ritus. Maar bij de liturgiehervormingen aan het einde van het eerste millennium namen zij de eredienst van Byzantium integraal over.

Vanuit Constatinopel werden de Slavische volkeren gemissioneerd. Zij schiepen hun eigen varianten van de Byzantijnse liturgie.

Tegenwoordig wordt de Byzantijnse liturgie in veel delen van de wereld gevierd; niet alleen in het Midden-Oosten, Oost-Europa en Rusland, maar ook in West-Europa, Noord- en Zuid-Amerika, Australië en Nieuw-Zeeland. Blijkbaar heeft de Byzantijnse liturgie een souplesse die haar bruikbaar maakt in vele culturen.

Wat kenmerkt de Byzantijnse ritus?

In de Byzantijnse liturgie ligt de nadruk op het Mysterie van God. Zoals het in een van onze gebeden luidt: “Gij zijn onze God, niet in woorden te vangen, in onze gedachten niet te vatten, met onze ogen kunnen wij U niet zien, ons verstand kan U niet peilen…”

Het spel van de liturgie ligt vast en is niet afhankelijk van het persoonlijke stempel van de voorgangers. Dat geeft de ruimte om de aandacht te vestigen op het heilige; om uit te stijgen boven het individuele en alledaagse.

De viering is een voortdurend gezongen dialoog tussen alle aanwezigen: priesters, diakens, lezers, het koor – en iedereen die bij de viering aanwezig is. Zo draagt iedereen bij aan de viering: we zijn geen toeschouwers, maar deelnemers. De hele gemeenschap, voorgangers en gelovigen, richt zich samen tot God.

Iconen spelen een grote rol. De iconen zijn niet bedoeld als kunstwerk of illustratie, maar willen uitdrukken dat God zich in ieder mens laat zien; in verleden, heden en toekomst. Ieder mens is een icoon, geschapen naar Gods beeld.

Byzantijnse vieringen spreken de mens in allerlei zintuigen aan: door de kleurrijke iconen en gewaden, de geurende wierook, het gezang.

 

De Basiliuskoek: wie het meegebakken muntje treft, doet een gift aan de kapel.