BYZANTIJNSE LITURGIE

Herkomst

Ontstaan
De Byzantijnse liturgie is de liturgie van de oosters katholieke kerken. In de 4e eeuw werd het grote Romeinse Rijk opgedeeld in een westelijk en een oostelijk deel, elk met een eigen keizer. Dat was het begin van een verwijdering in de katholieke kerk: tussen het westelijk deel, rond Rome, waar Latijn de voertaal was, en het oostelijk deel (Byzantium), waar men Grieks sprak.

De liturgie van de Byzantijnse traditie is een synthese van verschillende liturgische tradities. Het bevat elementen vanuit plaatselijke christelijke kerken, vooral van het Heilige Land en Syrië, en vanuit kloosters. Die kwamen allemaal samen in de eredienst van de Aya Sofia, de belangrijkste kerk van Constantinopel. Constantinopel, het huidige Istanbul, was de hoofdstad van het Byzantijns keizerrijk, waardoor veel elementen uit het hofceremonieel van deze keizerlijke residentiestad hun weg vonden in de liturgie. Zo kon de Byzantijnse liturgie uitgroeien tot de statige en plechtige vorm die wij nu kennen.

Toch behelsde de liturgie eveneens een protest tegen de macht en overheersing van een aardse keizer. Aan het begin van de liturgie zingen we “Gezegend het koninkrijk van de Vader en de Zoon en van de Heilige Geest...”. Met andere woorden: het koningschap van God is van een grotere orde van dat van de wereldlijke macht.

Daarbij, de titel van de keizer luidde ‘autokrator’: ‘hij die zelf regeert’. Maar boven in de koepel van de Byzantijnse kerken hangt de icoon van Christus als ‘Pantokrator’: ‘Hij die alles regeert’ – dus ook de keizer!

Naast de keizerlijke grandeur hebben gelukkig ook de verstilde meditatieve elementen uit de kloosters een minstens zo belangrijke plek gekregen in de liturgie.

Verspreiding
De Byzantijnse liturgie had een grote aantrekkingskracht. De oude Orthodoxe kerken van het Midden-Oosten (Egypte, Syrië, Palestina) hadden aanvankelijk hun eigen ritus. Maar bij de liturgiehervormingen aan het einde van het eerste millennium namen zij de eredienst van Byzantium integraal over.

Vanuit Constatinopel werden de Slavische volgeren gemissioneerd. Zij schiepen hun eigen varianten van de Byzantijnse liturgie.

Tegenwoordig wordt de Byzantijnse liturgie in veel delen van de wereld gevierd; niet alleen in het Midden-Oosten, Oost-Europa en Rusland, maar ook in West-Europa, Noord- en Zuid-Amerika, Australië en Nieuw-Zeeland. Blijkbaar heeft de Byzantijnse liturgie een souplesse die haar bruikbaar maakt in vele culturen.